- A -

achromatyczny

Obraz pozbawiony barw. Achromatyzm to własność układów optycznych, w których "odpowiedź" nie zależy od długości fali padającego promieniowania, a więc od koloru.

astrosejsmologia

Badaniem wewnętrznej struktury Słońca zajmuje się heliosejsmologia. Rozszerzenie takich badań na inne gwiazdy to astrosejsmologia.

- B -

biały karzeł

Gwiazda, która wyczerpała cały zapas paliwa jądrowego. Ciśnienie promieniowania, powstające jako skutek reakcji jądrowych, nie równoważy już sił grawitacji i gwiazda zapada się sama w siebie, jej materia ulega tzw. degeneracji. Białe karły są niesłychanie gęste. Taki karzeł o masie równej jednej masie Słońca miałby rozmiar Ziemi, a gęstość rzędu tony na centymetr sześcienny. Biały karzeł to końcowy etap ewolucji gwiazd mało masywnych.

brązowy karzeł

Małe ciało o niewielkiej masie; gwiazda zbyt chłodna, by mogła być siedliskiem reakcji jądrowych. Brązowe karły nie świecą i nie mogą być bezpośrednio obserwowane. Mogą być składnikiem ciemnej materii we Wszechświecie i choć częściowo tłumaczyć zagadkę brakującej masy we Wszechświecie.

- C -

CALYPSO

Francusko-amerykański minisatelita do badania wpływu chmur i aerozoli na klimat.

CCD

Charge Coupled Device, detektor fotonów światła, obwód scalony zawierający miliony detektorów. Rodzaj "elektronicznej kliszy".

czasteczka pre-biotyczna

Zbiór atomów węgla, wodoru, tlenu i azotu. Cząstki pre-biotyczne są zaczątkami życia na Ziemi.

- D -

Doppler

Efekt Dopplera-Fizeau to przesunięcie częstotliwości fali wysyłanej przez nadajnik względem częstotliwości fali odbieranej przez odbiornik, wynikające z ruchu odbiornika względem nadajnika. Ten efekt przedstawił w 1842 roku Christian Doppler w odniesieniu do fal akustycznych, a w 1848 roku Hippolyte Fizeau w odniesieniu do fal elektromagnetycznych. Tłumaczy on dlaczego sygnał pojazdu (na przykład karetki pogotowia) jest inny w zależności od tego czy znajdujemy się w środku (nadajnik jest nieruchomy względem odbiorcy), czy pojazd zbliża się do odbiorcy ( słyszymy dźwięk wyższy) czy też od odbiorcy się oddala ( dźwięk staje się niższy).

dźwięk czysty

Najprostszy dźwięk mający tylko jedną częstotliwość harmoniczną, częstotliwość podstawową.

- E -

- F -

fotometria

Techniki używane do wyznaczania jasności (magnitudo) gwiazd w różnych barwach (dokładniej: w różnych przedziałach długości fal). Taka technika uzupełnia spektroskopię, która także mierzy światło od gwiazd, ale rozszczepione na różne długości fali.

fotomnożnik

Urządzenie pozwalające wykrywać i zliczać fotony.

foton

Cząstka elementarna, przenosząca oddziaływania elektromagnetyczne. Fotony to "porcje" światła.

fotosfera

To warstwa atmosfery gwiazdowej (w szczególności słonecznej), z której pochodzi nieomal całe promieniowanie optyczne. Znajduje się między strefą konwektywną a chromosferą i ma około 200 km grubości.

Fourier (Joseph)

Joseph Fourier (ur.21 marca 1768 w Auxerre - zm.16 maja 1830 w Paryżu), francuski fizyk i matematyk znany ze swych prac pokazujących, że można rozwinąć każdą funkcję okresową o częstotliwości OMEGA na zbieżne tzw. trygonometryczne szeregi Fouriera o częstotliwościach będących wielokrotnością OMEGA.

- G -

galaktyka

Skupisko materii zawierające od kilku milionów do kilku miliardów gwiazd, a również mniejszą lub większą ilość gazu i pyłu, oraz najprawdopodobniej także rozległe halo materii ciemnej.

Galaktyka

Galaktyka, w której się znajdujemy. Jej częścią jest Droga Mleczna.

GONG

Global Oscillation Group

gromada kulista

Skupisko gwiazd (typowo - setek tysięcy) w przestrzeni, o kształcie kuli, gdzie gęstość gwiazd jest większa niż w tzw. gromadach otwartych.

gwiazdy neutronowe

Gwiazda neutronowa to końcowe stadium ewolucji pewnych gwiazd. Ciało bardzo gęste - masa kilku mas Słońca jest zawarta w kuli o średnicy rzędu 10 km. Jak wskazuje sama nazwa gwiazda taka składa się z "ubitych" neutronów co powoduje, że jej gęstość jest rzędu milionów ton na centymetr sześcienny (100 000 000 T/cm3).

gwiazdy zmienne

gwiazdy, których jasność zmienia się (w krótkim odstępie czasu) w zauważalny sposób. W przeciwieństwie do nich nasze Słońce świeci w sposób praktycznie stały, zmiany są nieomal niewykrywalne (około 0,1% w jedenastoletnim cyklu)

- H -

harmoniki

Harmoniki powstają przez rozłożenie wibracji na funkcje okresowe, które są łatwiejsze do analizowania. Częstotliwości harmonik są wielkokrotnościami częstotliwości podstawowej tej początkowej funkcji, a nieskończona suma wszystkich harmonik odtwarza funkcję początkową.

HST

HST : Teleskop Kosmiczny Hubble'a. Amerykański teleskop krążący wokół Ziemi po orbicie.

- I -

integracja

łączenie w całość wszystkich elementów instrumentu

- J -

JASON 1

Kosmiczny program oceanografii.

jednostka astronomiczna

Jednostka astronomiczna (w skrócie j.a.) to średnia odległość Ziemi od Słońca. Wynosi około 149,6 miliona kilometrów czyli 500 sekund świetlnych.

- K -

kometa

Małe ciało składające się ze skał i lodów, które obiega Słońce po bardzo wydłużonej orbicie eliptycznej (co powoduje, że przy znacznym zbliżeniu do Słońca kometa nadtapia się i sublimują lody, które się w niej znajdują).

- L -

- M -

Mayor (Michel)

Szwajcarski astrofizyk, urodzony 12 stycznia 1942. Pracownik Obserwatorium w Genewie i profesor na Uniwersytecie Genewskim. Odkrył w 1995 roku, razem z Didierem Quelozem, pierwszą pozasłoneczną planetę krążącą wokół gwiazdy ciągu głównego, 51 Pegasi.

mikron

1mikron = 0,000001 m

mimośród

Parametr krzywej stożkowej przedstawiający spłaszczenie elipsy. Mimośród zero odpowiada kołu.

- N -

nowa, gwiazda nowa

Gwiazda, która nagle, w ciągu bardzo krótkiego czasu (rzędu kilku godzin) staje się od 10 000 do 100 000 razy jaśniejsza. Wydaje się, że nowe są układami podwójnymi , w których jeden ze składników jest białym karłem, a drugi czerwonym olbrzymem. Stają się bardzo jasne na skutek przepływu masy między składnikami układu.

- O -

okres

Czas potrzebny gwieździe do tego, by powróciła do tego samego punktu na swej orbicie.

ośrodku międzygwiazdowym

Całość materii (gazy i pyły), niesłychanie rozrzedzonej , rozmieszczonej w mniej lub bardziej gęstych obłokach między gwiazdami.

- P -

parsek

Parsek ( od słów par[alaksa] sek[undowa]) to odległość, z której odcinek równy jednej jednostce astronomicznej, widoczny jest pod kątem 1 sekundy kątowej 1pc=3.26lat świetlnych

piksel

Element obrazu, najmniejsza jednorodna powierzchnia na obrazie zarejestrowanym elektronicznie.

planetoida

Małe, o średnicy poniżej kilkuset km, ciało niebieskie krążące wokół Słońca między orbitami Marsa a Jowisza.

planetozymale

Bryłki materii w gazowo-pyłowym obłoku otaczającym młodą gwiazdę, o rozmiarach od kilku mikrometrów do kilku kilometrów.

prążek widmowy

Prążek widmowy to ciemna (absorpcyjna) lub jasna (emisyjna) linia w widmie elektromagnetycznym, która charakteryzuje promieniowanie o określonej częstotliwości pochodzące z danego ciała.

precesja

Oś obrotu Ziemi nie wskazuje zawsze tego samego kierunku, przemieszcza się tak, jakby się "toczyła" po powierzchni stożka. Nazywa się to precesją równonocną. Najogólniej precesja to ruch osi obrotu ciała po powierzchni stożka, którego z kolei oś jest stała w przestrzeni.

prędkość radialna

Składowa prędkości gwiazdy równoległa do promienia widzenia. Radialny ruch gwiazdy wywołuje ("pozorne")zmiany częstotliwości wysyłanych przez gwiazdę sygnałów (efekt Dopplera). Okresowe zmiany prędkości radialnej gwiazdy mogą sygnalizować obecność planety.

PROTEUS

Skrót od słów: Plateforme Reconfigurable pour l'Observation, les TElécommunication et les Usages Scientifiques czyli: Platforma "Rekonfigurowalna" do Obserwacji, Telekomunikacji i do Użytku Naukowego.[ Sześcienne pudeło, do którego można "zapakować" rozmaitą aparaturę i wysłać ją, w nim, na orbitę.]

proton

Podstawowe cząstki w atomowym jądrze. Masa protonu wynosi 1,672 623 1.10^-27 kg, około 1 800 razy więcej niż masa elektronu.

pulsar

gwiazda neutronowa (niezmiernie gęsta), która bardzo szybko wiruje i wysyła promieniowanie w postaci pulsów

- Q -

- R -

reakcja jądrowa

łączenie się jąder atomów, podzas którego wydziela się energia.

rok świetlny

Odległość pokonywana przez światło w ciągu roku, czyli 9.463.10^15 m.

równik galaktyczny

Płaszczyzna symetrii Galaktyki. Większość gwiazd Galaktyki leży w okolicach tej płaszczyzny.

- S -

sala biała

(sala biała) Pomieszczenie, gdzie są kontrolowane i regulowane warunki atmosferyczne (pyły, temperatura, wilgotność, ciśnienie itp.).Do pomiaru dopuszczalnej ilości pyłów stosuje się system zapewniający możliwość "uzyskania" wielu kategorii. W sali czystej może być włączony laminarny strumień powietrza wiejącego na ogół od sufitu ku podłodze. Jeśli chodzi o ciśnienie to w zależności od celu prowadzonych badań może być ono wyższe lub niższe od panującego na zewnątrz. Do sal czystych wchodzi się przez śluzy.

Satelita

W astronomii satelita to obiekt naturalny lub sztuczny ( urządzenie kosmiczne), który porusza się po orbicie wokół innego obiektu.

sejsmologia

Sejsmologia bada wstrząsy ( trzęsienia ziemi) lub, bardziej ogólnie, przenoszenie się fal we wnętrzu Ziemi. Ta dziedzina i jej narzędzia nie są zarezerwowane tylko dla naszej Błękitnej Planety. Sejsmologia pozwala także badać fale wytwarzane we wnętrzach gwiazd i w innych planetach.

skala logarytmiczna

Gdy wielkości ukazywane na wykresach bardzo znacznie się zmieniają - nie udaje się ich przedstawić w skali liniowej. Korzysta się wtedy ze skali logarytmicznej. W takiej skali wielkości małe są ''rozciągane'', a duże ''ściskane''. Przesunięcie o określoną jednostkę skali oznacza każdorazowo pomnożenie przez wybraną liczbę (na przykład jednostka na osi pionowej to mnożenie przez 10, dwie jednostki odpowiadają pomnożeniu przez 100, trzy - przez 1000 i tak dalej).

spektroheliograf

Instrument, który analizuje światło słoneczne w jednej długości fali. System "przemiatania" pozwala utworzyć obraz całej tarczy Słońca, zwany obrazem monochromatycznym.

spektroskopia

Techniki i metody badania światła, wysyłanego przez jakieś ciało, rozszczepionego na różne długości fal - czyli badanie widma ciała. Pozwala to między innymi określić skład chemiczny i fizyczne cechy źródła światła.

STEPHI

STEllar PHotometry International

supernowa, gwiazda supernowa

Zjawisko supernowej wynika z wybuchu całej gwiazdy i dlatego supernowe są tak jasne. Supernowe dzielimy na dwa rodzaje: Jedne przypominają nowe z przepływem masy między składnikami układu podwójnego gwiazd. Drugie odpowiadają końcowemu etapowi normalnego życia pojedynczej gwiazdy o masie przekraczającej 9 mas Słońca. Ich jądra zapadają się i powstaje z nich gwiazda neutronowa lub czarna dziura, natomiast warstwy zewnętrzne są niesłychanie gwałtownie odrzucane.

- T -

teleskop

Teleskop to instrument do obserwacji astronomicznych, w którym obiektyw jest zwierciadłem ( a nie soczewką jak dla lunety).

- U -

układy podwójne gwiazd

Układ podwójny składa sie z dwu gwiazd okrążających wspólny środek masy.

- V -

- W -

wielka półoś

Połowa odległości między dwoma najbardziej oddalonymi punktami orbity.

- X -

- Y -

- Z -

ziemiopodobne

Planety ziemiopodobne to planety przypominające Ziemię. Zbudowane są ze skał i mają twardą powierzchnię. Odróżniają się od planet olbrzymich mniejszymi rozmiarami i mniejszymi masami, ale większymi ?średnimi gęstoś?ciami. Wszystkie ( Merkury, Wenus, Ziemia i Mars) krążą wokół Słońca w odległościach nie przekraczających 400 mln km.